Təmiz idman prinsipi Azərbaycan idmançıları üçün əsas prioritetlərdən biridir. Bu sahəyə Azərbaycanda Azərbaycan Milli Antidopinq Agentliyi (AMADA) cavabdehdir.
Beynəlxalq antidopinq sistemi öz qaydalarına və incəliklərinə malikdir. Bəzən dopinq idmançının orqanizminə ən gözlənilməz yollarla düşə bilər, lakin idmançının özünün günahsızlığını sübut etməsi çox çətin, bəzən isə demək olar ki, mümkün olmur. Diqqətsizlik və bir səhv addım sanksiyalara səbəb ola bilər ki, bunların bəzisi yalnız yarışlarda deyil, hətta məşqlərdə iştirakın da qadağan olunmasını əhatə edir.
Bu və digər məsələlər barədə İdman.Biz-ə müsahibəsində Azərbaycan Milli Antidopinq Agentliyinin icraçı direktoru Təhminə Tağızadə söz açıb.
- AMADA ən çox hansı idman növlərində nümunələr götürür?
- AMADA-da testlərin planlaşdırılması beynəlxalq standartlara uyğun həyata keçirilir. Bu standartlar idman növlərinin risk səviyyələrinə görə təsnifatını nəzərdə tutur. Ən çox nümunələr yüksək risk zonasına aid olan idman növlərində götürülür.
Bu plan mütəmadi olaraq dünya tendensiyaları və milli prioritetlər nəzərə alınmaqla yenidən nəzərdən keçirilir. 2017–2025-ci illəri təhlil etsək, Azərbaycanda ən çox sanksiyalar güləşdə qeydə alınıb, ardınca boks, ağırlıqqaldırma və taekvondo gəlir. Qlobal kontekstdə isə beynəlxalq statistikaya əsasən ən çox pozuntular yüngül atletika və velosiped idmanında qeydə alınır.
- Bəs şahmat kimi idman növlərində? Orada nümunə götürülürmü?
- Bəli, antidopinq testləri bütün idman növlərində, o cümlədən şahmatda aparılır, baxmayaraq ki, onlar aşağı risk kateqoriyasına aiddir. Məsələn, 2023-cü ildə Bakıda keçirilən Dünya Kuboku çərçivəsində AMADA Beynəlxalq Şahmat Federasiyasının (FIDE) müraciəti əsasında müxtəlif ölkələrdən olan idmançılarda testlər aparıb.
- Yəni siz yalnız Azərbaycan idmançılarını yoxlayırsınız?
- AMADA-nın əsas fəaliyyəti milli idmançılara yönəlib. Çünki bizim əsas vəzifəmiz ölkə daxilində antidopinq qaydalarına əməl olunmasının təmin edilməsi və yığma komandaların beynəlxalq yarışlara tam uyğun hazırlıqla çıxmasıdır.
Eyni zamanda, Azərbaycanda keçirilən beynəlxalq yarışlar zamanı AMADA beynəlxalq federasiyaların və ya turnir təşkilatçılarının müraciəti əsasında testlər aparır. Bu hallarda agentlik nümunələrin götürülməsindən nəticələrin idarə olunmasına qədər tam prosesi təmin edə bilər. Bu təcrübə MDB Oyunları və "Böyük Dəbilqə" turnirləri çərçivəsində tətbiq olunub.
- Dopinq preparatlarının tərkibində narkotik maddələr ola bilərmi?
- Bəli, hər il yenilənən qadağan olunmuş maddələr siyahısına daxil edilən bəzi maddələr narkotik kimi də təsnif olunur. Məsələn, 2024-cü ildə metamfetamin aşkar edilib ki, bu maddənin istifadəsi hər zaman qadağandır. Lakin kannabis kimi bəzi maddələr yalnız yarış dövründə qadağandır.
Qeyd etmək lazımdır ki, müxtəlif ölkələrin milli qanunvericiliyi fərqli ola bilər, lakin idmançılar üçün prioritet antidopinq qaydalarıdır. Həmçinin boldenon kimi anabolik steroidlərin istifadəsi və ölkəyə gətirilməsi qadağandır və bu hallar araşdırma mərhələsindədir və dörd ilə qədər sanksiyalarla nəticələnə bilər.
- Ölkədə ağır nəticələrə səbəb olan ciddi pozuntular tez-tez olurmu?
- Təəssüf ki, belə hallar çoxillik maarifləndirmə işlərinə baxmayaraq baş verir. Antidopinq sistemində ciddi məsuliyyət prinsipi mövcuddur ki, idmançı orqanizmində aşkarlanan hər hansı maddəyə görə niyyətindən asılı olmayaraq məsuliyyət daşıyır. 2025-ci ildə idmançının reseptsiz dərman alması nəticəsində efedrin aşkar olunmuş və bu, iki illik diskvalifikasiya ilə nəticələnmişdir.
- Əgər idmançıya məhz dopinq tərkibli dərman lazımdırsa?
- Bu halda terapevtik istifadə üçün icazə mexanizmi mövcuddur. İdmançı xəstəliyi təsdiqləyən tibbi sənədləri təqdim etməlidir. Müraciət müstəqil komitə tərəfindən beynəlxalq meyarlara uyğun qiymətləndirilir.
Azərbaycanda üç müstəqil Antidopinq Komitəsi fəaliyyət göstərir: intizam, apellyasiya və terapevtik istifadə komitələri.
- Qəsdən olmayan dopinq istifadəsi sübut oluna bilərmi?
- Bəli, lakin təqsirsizliyin sübut edilməsi çox çətin prosesdir. Bəzən maddələr qida və ya əlavələr vasitəsilə təsadüfən orqanizmə düşə bilər. Belə hallarda kifayət qədər sübut olduqda sanksiyalar yumşaldıla və ya tətbiq olunmaya bilər. Lakin bu mövzu beynəlxalq antidopinq sistemində müzakirə mövzusu olaraq qalır.
- İdmançılar dopinq istifadəsini necə izah edirlər?
- Ən çox rast gəlinən izahlar maddənin qəbul edilmədiyini iddia etmək, preparatın tərkibini bilməmək və ya həkim tərəfindən təyin edildiyini deməkdir. Lakin ciddi məsuliyyət prinsipinə əsasən, bu arqumentlər qəbul edilmir və idmançı orqanizmində aşkarlanan hər maddəyə görə cavabdehdir.
- İdmançıların məlumatlılıq səviyyəsi necədir?
- Məlumatlılıq artır, lakin milli yığmalar daim yeniləndiyi üçün maarifləndirmə davamlı olmalıdır. 2025-ci ilin sonundan yeni antidopinq təhsil strategiyası tətbiq olunur. Hər federasiyada əlaqələndirici şəxslər müəyyən edilib və onlar təlim və sertifikasiya prosesindən keçir. Daha sonra onlar federasiyalarda seminarlar aparırlar.
- Digər şəxslər də qayda pozuntusuna cəlb olunursa?
- Qaydalar yalnız idmançılara deyil, həm də məşqçilər, həkimlər və inzibati heyət daxil olmaqla bütün yardımçı personal üçün keçərlidir. Qaydaların pozulması sübut olunarsa sanksiyalar tətbiq edilir.
- Bu halları necə aşkar edirsiniz?
- "AMADA-da SUSMA!" adlı anonim platforma fəaliyyət göstərir. Bütün məlumatlar yoxlanılır və hüquq-mühafizə orqanları cəlb oluna bilər. Qərarlar yalnız sübutlara əsaslanır.
- B nümunəsi A nəticəsini təkzib edə bilərmi?
- Bəli, idmançı B nümunəsinin analizini tələb edə bilər. Əgər nəticə təsdiqlənməzsə, sanksiya tətbiq olunmur. Azərbaycanda hələ belə hal qeydə alınmayıb.
- Niyə dopinq bəzən yarışdan sonra aşkar olunur?
- Bu, texnologiyanın inkişafı ilə bağlıdır. Nümunələr uzun müddət saxlanılır və yeni metodlarla təkrar analiz edilə bilir. Bu, keçmiş nəticələrin yenidən qiymətləndirilməsinə səbəb ola bilər.
- Ölkələrə etimadsızlıq halları olubmu?
- Bəli. Beynəlxalq standartlara uyğunluq vacibdir və pozuntu olduqda ciddi sanksiyalar tətbiq oluna bilər. 2024-cü ildən yeni qaydalara əsasən, hətta dövlət səviyyəsində də məsuliyyət yarana bilər.
- Azərbaycan hansı ölkələrlə əməkdaşlıq edir?
- Almaniya ilə araşdırma sahəsində, Avstriya və Litva ilə maarifləndirmə sahəsində əməkdaşlıq edirik. Polşa ekspertləri ilə də seminarlar keçirilir.
- Xarici mütəxəssislər varmı?
- Xeyr, hazırda AMADA-nın bütün əməkdaşları Azərbaycan vətəndaşlarıdır. Agentlik artıq öz ekspert bazasını formalaşdırıb və hətta beynəlxalq səviyyədə təcrübə paylaşır. Biz həmçinin süni intellekti tətbiq edən ilk antidopinq qurumlarındayıq. Bu texnologiya təhsil proqramları və məlumatların analizi üçün istifadə olunur, lakin şəxsi məlumatların qorunmasına xüsusi diqqət yetirilir.
