Bu gün Təbrizdə Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulmasından 77 il ötür. Bu barədə İnsanoid bu gün, 12 dekabr tarixində xəbər verir.
1945-ci il dekabrın 12-də (21 azər) Güney Azərbaycanın Təbriz şəhərində Azərbaycan Milli Hökuməti yaradılıb.
İkinci Dünya müharibəsinin başlanılması Böyük Britaniya ilə yanaşı, Sovetlər Birliyi hərbi hissələrinin İran adlanan ölkənin ərazisinə daxil olması ilə yekunlaşdı. Bu, eyni zamanda ölkənin Rza şahın başçılıq etdiyi istibdad rejiminin süqutuna gətirib çıxardı. Bir tərəfdən xarici müdaxilə, digər tərəfdən mövcud rejimin yıxılması İranda müəyyən qədər demokratik mühitin yaranmasına gətirib çıxarmış oldu. Demokratik proses ölkənin müxtəlif bölgələrində fərqli formalarda təzahür edirdi.
Beləliklə, Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə aparılan “21 Azər hərəkatı” 12 dekabr 1945-ci ildə Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulması ilə nəticələnir. Ona görə də tarixi-siyasi ədəbiyyatda Azərbaycan Milli Hökuməti “21 Azər hərəkatı” adı ilə tanınmaqdadır.
Azərbaycan Milli Hökuməti İran adlanan ölkədə Azərbaycan türklərinin milli muxtariyyət hüququnu tanıyan bir hökumət kimi fəaliyyətə başlamış, daha sonra isə siyasi istiqamətini müstəqil dövlətçilik səmtinə yönləndirmək məramı izləmişdir.
Təbriz Dövlət Universitetinin və çoxlu sayda orta məktəblərin açılması, milli teatrın və milli filarmoniyanın yaradılması, milli kitabxanaların istifadəyə verilməsi, yolların çəkilməsi və s. kimi işlərlə Azərbaycan Milli Hökuməti bir ildə iyirmi illik İran hökuməti dövründən qat-qat artıq bir irəliləyiş əldə etmişdi.
Amerikalı hüquqşünas Uilyam Duqlas 1950-ci ildə Güney Azərbaycana getmiş və yerli camaatın Milli Hökumətin və onun Baş Naziri Seyid Cəfər Pişəvərinin xidmətləri kimi xatırlatdığı dəyişiklik və islahatların siyahısını tərtib etmişdi:
1.Azərbaycan Milli Hökuməti torpaq islahatını həyata keçirdi;
2.Hökumət iri bankları milliləşdirdi;
3.Dövlət məmurlarının rüşvət almasını əngəlləyən ciddi qanunlar qəbul olundu;
4.Şəhərlərlə yanaşı, kəndlərdə xidmət göstərən səyyar xəstəxanalar və sağlamlıq klinikaları yaradıldı;
1945-1946-cı illərdə Azərbaycanın güneyində müxtəlif mətbuat orqanları, o cümlədən “Vətən yolunda”, “Azərbaycan”, “Fəryad”, “Azad millət”, “Qələbə”, “Yeni Şərq”, “Maarif”, “Demokrat”, “Fəlahət” (Təbriz), “Cövdət” (Ərdəbil), “Urmiyyə”, “Qızıl əsgər” (Urmiyə), “Vətən” (Miyana) qəzet, jurnal və məcmuələr nəşr olunmuş, bu mətbuatın səhifələrində ölkənin ictimai-siyasi və ədəbi-kulturoloji həyatı öz təcəssümünü tapmışdı;
5.Əsas malların qiymətlərinə ciddi şəkildə nəzarət edilirdi. Ərzaq məhsullarının gizlədilməsinə görə ağır cəza verilirdi;
6.Sosial proqramın həyata keçirilməsinə başlanıldı, işsizlər işlə təmin olundu;
7.Güney Azərbaycan Milli Ordusu yaradıldı.
Azərbaycan Milli Hökumətinin fəaliyyət göstərdiyi bir il ərzində həyata keçirmiş olduğu ən mühüm islahatları əsas etibarilə üç kateqoriyaya bölmək mümkündür.
1) Siyasi islahatlar;
2) Mədəni islahatlar;
3) Sosial-iqtisadi islahatlar.
Azərbaycan Milli Hökumətinin ömrü uzun olmasa da, bu hökumətin yaranması və fəaliyyəti Azərbaycanın güneyində milli-azadlıq hərəkatının sonrakı mərhələdə inkişafına ciddi təkan vermişdir. Bu gün istər güneydə, istərsə də dünyanın müxtəlif ölkələrində gedən azadlıq hərəkatının əsas ideya qaynaqlarından biri məhz Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə qurulmuş Azərbaycan Milli Hökumətidir.
