Ölüm maskası – insan dünyasını dəyişdikdən sonra onun üz cizgilərinin gips və ya başqa materialda əbədiləşdirilməsidir. Qədim zamanlarda bu maskalar mərhuma hörmət və ruhlarının qorunması inancı ilə düzəldilirdi. Sonralar isə heykəltəraşlığın inkişafı nəticəsində maskalar daha dəqiq üz oxşarlığı qazanaraq büst və abidələrin hazırlanması üçün əsas materiala çevrildi.
Dünyada Tutanxamon, Dante, Bethoven, Tolstoy, Puşkin kimi məşhurların ölüm maskaları mövcuddur. Azərbaycanda bu ənənə nisbətən yeni olsa da, görkəmli şəxslərin üz cizgiləri bu yolla qorunub saxlanılıb.
Onlardan biri dramaturq Cəfər Cabbarlıdır. 1934-cü ildə qəfil vəfat edən sənətkarın ölüm maskası xüsusi hökumət qərarı ilə hazırlanmış və bu iş yəhudi əsilli heykəltəraş Yakov Keylixisə həvalə olunub. Yerli heykəltəraşların olmadığı bir şəraitdə bu seçim qaçılmaz idi. O, həm də Bakıda ilk azərbaycanlıya – dahi satirik şairimiz M.Ə.Sabirə ucaldılmış (1922) abidənin müəllifi kimi hamı tərəfindən tanınırdı. Qeyd etdiyimiz hökumət qərarının zamanında icrası nə qədər şübhə doğurmasa da, bizim günlərdə onu tapmaq çox müşkül məsələyə çevrildi. Təəssüf ki, Cəfər Cabbarlının maskasını bu gün tapmaq mümkün deyil.
Qeyd edək ki, Üzeyir Hacıbəyli, Qara Qarayev, Səməd Vurğun, Bülbül və digər sənətkarların maskaları isə hazırda müxtəlif muzeylərdə qorunur.
Şübhəsiz ki, bu proses asan deyil: heykəltəraş bir müddət ölü ilə tək qalmalı, onun üzünü gipslə örtərək bütün cizgiləri dəqiqliklə köçürməlidir. Amma nəticədə yaranan maska həm tarix, həm də sənət üçün əvəzsiz xatirəyə çevrilir.
Mənbə: Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi,
sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Ziyadxan Əliyev.
