Rusiya prezidenti Vladimir Putin və Çin Xalq Respublikasının sədri Si Cinpin noyabrın 18-də Çinin Şençjen şəhərində ikitərəfli görüş keçiriblər. Donald Trampın da iştirakı ilə tarixdə ilk üçtərəfli görüş isə sabah – noyabrın 19-da baş tutmalıdır. Bugünkü danışıqlardan sonra hər hansı yeni iri müqavilə elan olunmayıb. Görüşün əsas mahiyyəti Tramp ilə danışıqlar ərəfəsində Moskva və Pekinin siyasi mövqelərini nümayiş etdirmək olub.
Insanoid.com Rusiya və Çin liderlərinin görüşünün ən maraqlı məqamlarını, səsləndirilən bəyanatları və qarşıdakı üçtərəfli danışıqların mümkün siyasi əhəmiyyətini təhlil edib.
Görüş necə keçdi?
Putin Çinə gecə saatlarında gəlib. Hava limanında onu Çin Kommunist Partiyasının rəhbərliyində beşinci şəxs sayılan, Si Cinpinin ən yaxın silahdaşlarından biri Tsay Tsi qarşılayıb. APEC sammiti çərçivəsində hələlik heç bir xarici lider bu qədər yüksək səviyyədə qarşılanmayıb.
Danışıqlar "Tsilin Şancjuan" dövlət iqamətgahında keçirilib.
Bu, Putin və Si Cinpinin 2026-cı ildə beşinci təması olub. Çin liderinin sözlərinə görə, onlar bu il üçüncü dəfə şəxsən görüşüblər. Videokonfransları da nəzərə alsaq, 2013-cü ildən bəri liderlər arasında ümumilikdə 50 görüş keçirilib.
Putinin proqramında APEC sammitində iştirak və Moskva Dövlət Universiteti ilə Pekin Texnologiya İnstitutunun birgə universitetinə səfər də nəzərdə tutulub.
Trampla ayrıca ikitərəfli görüşün keçirilib-keçirilməyəcəyi isə hələ də sual altındadır. Kreml belə bir görüşün baş tutacağını bildirsə də, Ağ Evin açıqladığı proqramda bu görüş yer almayıb.
Liderlər nə dedilər?
Si Cinpin Rusiya ilə Çin arasındakı münasibətləri "istənilən çətinlik qarşısında dağ kimi sarsılmaz" adlandırıb.
O bildirib ki, iki ölkə arasındakı əlaqələr dünyadakı müvəqqəti siyasi və iqtisadi dəyişikliklərdən asılı deyil.
Çin lideri Putinə müraciət edərkən "əziz dostum" ifadəsini işlədib. Si Cinpin həmçinin beynəlxalq ticarətdə proteksionizm siyasətini tənqid edib.
Putin isə Rusiya-Çin münasibətlərinin yüksələn xətlə inkişaf etdiyini, iki ölkənin xarici siyasətdə əməkdaşlığının sabit və müsbət xarakter daşıdığını vurğulayıb.
Liderlərin mövqelərində ortaq məqamlardan biri "daha ədalətli çoxqütblü dünya nizamının" formalaşdırılması ideyası olub.
Putin APEC biznes forumundakı çıxışında isə Qərbə münasibətdə daha sərt ifadələr işlədib.
Rusiya prezidenti Qərbin "iqtisadi məcburetmə alətlərinin" artıq keçmişdə qaldığını, sanksiyaların əks effekt verdiyini bildirib.
O, Avropanın "alçaldıcı tənəzzül" yaşadığını söyləyib və Qərb ölkələrini "keçmiş hegemonlar" adlandırıb.
Görüşün diqqətçəkən rəqəmləri
Rusiya ilə Çin arasında ticarət dövriyyəsi artıq bir neçə ildir ki, 200 milyard dolları əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir.
Putinin sözlərinə görə, bu il də qarşılıqlı ticarətdə artım gözlənilir.
Çinin təşəbbüsü ilə tətbiq edilən vizasız gediş-gəliş rejimi isə qarşılıqlı turist axınının 43 faiz artmasına səbəb olub.
Qapalı danışıqların əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş gündəliyinə energetika, maliyyə, yüksək texnologiyalar və süni intellekt sahələrində əməkdaşlıq məsələləri də daxil idi.
Bununla belə, görüşün açıq hissəsində yeni iri iqtisadi sazişlər və ya müqavilələr elan edilməyib.
Əslində, bu görüş nə üçün lazım idi?
Bugünkü danışıqların əsas siyasi əhəmiyyəti sabah keçirilməsi planlaşdırılan Rusiya–Çin–ABŞ üçtərəfli görüşü ilə bağlıdır.
Rusiya mənbələrinin məlumatına görə, belə bir formatın yaradılması ideyasını Putin oktyabr ayında Trampla telefon danışığı zamanı irəli sürüb.
"The Wall Street Journal" nəşri yazıb ki, Moskva üçtərəfli danışıqlardan digər məsələlərlə yanaşı, Ukraynadakı müharibəni öz şərtləri əsasında başa çatdırmaq üçün istifadə etməyə ümid edir.
Lakin üç ölkənin prioritetləri tam üst-üstə düşmür.
Vaşinqtonun əsas mövzuları nüvə silahlarının azaldılması və İranla müharibədir. Tramp sonradan Ukrayna məsələsini də gündəliyə əlavə edərək onu özünün "sevimli mövzusu" adlandırıb.
Pekin isə rəsmi açıqlamalarında daha çox sülhün qorunması və strateji sabitlik məsələlərini ön plana çıxarır. Çin Ukrayna müharibəsini birbaşa öz problemi kimi təqdim etmir.
Moskva üçün isə Ukrayna mövzusunun danışıqlarda müzakirəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rusiya rəsmilərinin açıqlamalarından belə anlaşılır ki, Putinlə Si Cinpin arasında məhdud tərkibdə keçirilən danışıqlarda Ukrayna və Şimali Koreya məsələləri də gündəmə gələ bilərdi.
Yeni Yalta? Dünyanın bölüşdürülməsi ilə bağlı narahatlıqlar
Üç böyük dövlətin liderinin bir masa arxasında toplaşması beynəlxalq siyasətdə müxtəlif tarixi paralellər yaradıb.
Bəzi müşahidəçilər bu görüşü İkinci Dünya müharibəsinin sonlarında keçirilmiş Yalta konfransı ilə müqayisə edirlər.
Kreml isə belə müqayisələri "politoloqların oyunları" adlandırır.
Çin tərəfi qarşıdakı üçtərəfli görüşü "sıçrayış əhəmiyyətli" hadisə kimi təqdim edir.
Qərbdə isə fərqli narahatlıqlar səsləndirilir. Bəzi siyasi dairələrdə ABŞ, Çin və Rusiyanın Kiyev və Avropa ölkələrinin iştirakı olmadan təsir dairələrinin bölüşdürülməsi ilə bağlı razılığa gələ biləcəyi ehtimalı müzakirə olunur.
Putin üçün görüşün siyasi fonu da mürəkkəbdir.
Onun Çinə səfərindən bir qədər əvvəl Ukrayna Krım körpüsünə ciddi zərbə endirib. Bu hadisə Rusiya liderinin Şençjenə gəlişi ərəfəsində diqqət çəkən hərbi-siyasi məqamlardan biri olub.
Bugünkü görüşdə nələr müzakirə olunmadı?
Rusiya ilə Çinin əvvəlki təmaslarında gündəmə gələn bəzi mühüm məsələlər bugünkü danışıqların açıqlanmış nəticələrində yer almayıb.
Bunların arasında "Sibirin gücü – 2" qaz kəməri, Tayvan məsələsi və ABŞ-nin "Qızıl günbəz" raketdən müdafiə layihəsinə münasibət var.
Həmin mövzular Rusiya və Çin liderlərinin 2026-cı ildəki daha əvvəlki görüş və bəyanatları ilə bağlıdır. Onları Şençjendəki bugünkü danışıqların yeni nəticələri kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Digər maraqlı məqam isə Şimali Koreya lideri Kim Çen İnin Çinə mümkün səfəri ilə bağlıdır.
Tramp Kim Çen İnin də Çinə səfər edə biləcəyini istisna etməyib və bunun Si Cinpindən asılı olduğunu söyləyib.
Lakin Şimali Koreya liderinin sammitdə iştirakı barədə rəsmi təsdiq yoxdur.
Nəticə: Qərarlardan daha çox siyasi mesajlar
Putin və Si Cinpinin Şençjendəki görüşündə konkret iqtisadi qərarlardan daha çox siyasi rəmzlər və diplomatik mesajlar diqqət çəkib.
"Dağ kimi sarsılmaz münasibətlər", "əziz dostum" müraciəti, liderlərin 50-ci görüşü və yüksək səviyyəli qarşılanma protokolu təsadüfi elementlər deyil.
Bütün bunlar Donald Trampla üçtərəfli danışıqlar ərəfəsində Rusiya ilə Çinin strateji tərəfdaşlığının möhkəm qaldığını nümayiş etdirməyə xidmət edir.
Moskva və Pekin Vaşinqtona göstərməyə çalışırlar ki, aralarındakı siyasi əlaqələr qlobal gərginliklərə baxmayaraq zəifləməyib.
Lakin bu nümayişin real siyasi nəticələrə çevrilib-çevrilməyəcəyi hələ məlum deyil.
Əsas sualların cavabı sabah, noyabrın 19-da keçiriləcək üçtərəfli görüşdən sonra aydınlaşa bilər.