ABŞ-də noyabrın 3-də keçirilən aralıq seçkilər Donald Trampın prezidentliyinin qalan iki ilinə ciddi təsir göstərə bilər. Demokratlar Partiyası böyük uğur qazanaraq Konqresin hər iki palatasında çoxluğu ələ keçirib. Bir müddət əvvəl həm Ağ Evə, həm də parlamentə nəzarət edən Respublikaçılar isə indi xeyli çətin vəziyyətə düşüblər.
Bununla belə, Trampın özü bu seçkilərdə iştirak etməyib. O, 2029-cu ilin yanvarına qədər prezident vəzifəsində qalacaq. Lakin bundan sonra siyasi təşəbbüslərini qanunvericilərin ciddi müqaviməti olmadan həyata keçirmək imkanları xeyli məhdudlaşacaq.
Insanoid.com ABŞ-də keçirilən seçkilərin nəticələrini, Demokratların qələbəsinin səbəblərini, Amerika siyasi sisteminin xüsusiyyətlərini və baş verənlərin Vaşinqtonun daxili və xarici siyasətinə mümkün təsirlərini təhlil edib.
Amerikalılar əslində kimi seçirdilər?
ABŞ parlamenti Konqres adlanır və iki palatadan - Nümayəndələr Palatası və Senatdan ibarətdir. Hər iki palata federal qanunların qəbulunda iştirak etsə də, onların formalaşma prinsipləri və səlahiyyətləri fərqlidir.
Nümayəndələr Palatasında 435 deputat var və onlar hər iki ildən bir seçilirlər. Hər ştatın bu palatada neçə yerlə təmsil olunması əhalisinin sayından asılıdır. Məsələn, əhalisi çox olan Kaliforniyanın Nümayəndələr Palatasında kiçik Vayominq ştatından xeyli çox deputatı var.
Senatda isə 100 üzv təmsil olunur - əhalisinin sayından asılı olmayaraq, 50 ştatın hər birindən iki senator. Senatorlar altı il müddətinə seçilirlər, lakin hər iki ildən bir Senatın təxminən üçdəbirinin tərkibi yenilənir.
Məhz buna görə noyabrın 3-də amerikalılar 100 senatorun hamısını deyil, yalnız 35-ni seçiblər. Bunlardan 33-ü növbəti seçkilər çərçivəsində, ikisi isə boşalmış yerləri doldurmaq üçün keçirilən əlavə seçkilərdə müəyyənləşib.
Senatın xüsusi səlahiyyətləri də var. Məsələn, yüksəkvəzifəli dövlət məmurlarının, səfirlərin, federal hakimlərin təyinatlarının və müəyyən beynəlxalq müqavilələrin təsdiqlənməsində məhz bu palata mühüm rol oynayır.
Bundan başqa, 36 ştatda qubernator seçkiləri keçirilib. ABŞ-də ümumilikdə 50 qubernator var — hər ştatda bir nəfər. Qubernatorlar ştatların icra hakimiyyətinə rəhbərlik edirlər və büdcə, təhsil, səhiyyə, eləcə də yerli qanunvericilik sahələrində geniş səlahiyyətlərə malikdirlər.
Qubernator seçkiləri müxtəlif ştatlarda fərqli illərdə keçirildiyindən onların hamısı eyni vaxtda yenilənmir.
Seçkiləri kim qazandı və nəticələr nə qədər gözlənilməz oldu?
Seçkilərin əsas qalibi Demokratlar Partiyası olub. Demokratlar təkcə Nümayəndələr Palatasında çoxluğu geri qaytarmayıb, həm də Senata nəzarəti ələ keçiriblər. Halbuki seçkilərdən əvvəl Senatda çoxluq qazanmaq onların qarşısında duran ən çətin vəzifələrdən biri hesab olunurdu.
Associated Press agentliyinin məlumatına görə, Demokratlar Senatda Respublikaçıların nəzarətində olan ən azı yeddi yeri qazanıblar.
Xüsusilə Texas, Kanzas, Ayova və Cənubi Karolina kimi Respublikaçıların ənənəvi olaraq güclü mövqelərə malik olduğu ştatlarda əldə edilən uğurlar diqqət çəkib. Demokratlar Ohayo, Şimali Karolina və Men ştatlarında da qələbə qazanıblar.
Nümayəndələr Palatasında isə Demokratlar çoxluq üçün lazım olan minimum 218 yer həddini keçərək mövqelərini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndiriblər. Bununla belə, bəzi seçki dairələrində səslərin hesablanması davam etdiyindən mandatların yekun bölgüsü hələ dəqiqləşdirilir.
Demokratlar qubernator seçkilərində də uğur əldə ediblər. Xüsusilə Texas, Corciya, Ayova və Ohayoda qubernator postlarını Respublikaçılardan almağa nail olublar.
Beləliklə, söhbət sadəcə parlamentdə çoxluğun növbəti dəfə dəyişməsindən deyil, ölkədə siyasi əhvali-ruhiyyənin ciddi şəkildə dəyişməsindən gedir.
Amerikalılar niyə Demokratlara səs verdilər?
İctimai rəy araşdırmalarına əsasən, bunun başlıca səbəbi ölkədəki vəziyyətdən, xüsusilə iqtisadi problemlərdən narazılıqdır.
Donald Tramp Ağ Evə qayıdarkən amerikalıların rifahını yüksəltməyi, yaşayış xərclərini azaltmağı və iqtisadiyyatı gücləndirməyi vəd etmişdi. Lakin ərzaq, yanacaq və mənzil qiymətlərinin yüksək olması seçiciləri narahat etməkdə davam edib.
İranla müharibə də əlavə narazılıq yaradıb. Bu münaqişə administrasiyanın xarici siyasət prioritetləri və hərbi əməliyyatların iqtisadi nəticələri ilə bağlı sualları artırıb.
Korrupsiya və prezidentin əlində həddindən artıq səlahiyyət cəmləşməsi ilə bağlı narahatlıqlar da seçicilərin qərarlarına təsir göstərib.
AP Voter Poll-un genişmiqyaslı sorğusuna əsasən, seçicilərin təxminən 40 faizi Konqres seçkilərində səs verərkən ilk növbədə Trampın siyasətinə etirazını ifadə etmək istədiyini bildirib. Prezidentə dəstək nümayiş etdirmək məqsədilə səs verdiyini deyənlərin payı isə 20 faizdən az olub.
Respublikaçıların mövqelərinin xüsusilə gənc amerikalılar və Latın Amerikası mənşəli seçicilər arasında zəiflədiyi müşahidə olunub.
Amma burada vacib bir məqam var: Demokratların qələbəsi bütün Amerika cəmiyyətinin onların proqramını dəstəkləməsi demək deyil.
Seçicilərin əhəmiyyətli hissəsi üçün bu səsvermə müxalifətə qeyd-şərtsiz etimaddan daha çox, mövcud hakimiyyətdən narazılıqlarını ifadə etmək vasitəsi olub.
Bu məğlubiyyət Donald Tramp üçün nə deməkdir?
İlk növbədə, prezident qanunların və büdcənin qəbulu zamanı siyasi rəqiblərinin mövqeyini daha çox nəzərə almalı olacaq.
Demokratlar Ağ Evin bir çox qanunvericilik təşəbbüslərini əngəlləyə, parlament araşdırmaları başlada, administrasiya rəsmilərini dinləmələrə çağıra və dövlət qurumlarından sənədlər tələb edə biləcəklər.
Senata nəzarətin itirilməsi isə Trampın hakimlərin, səfirlərin və bəzi yüksəkvəzifəli dövlət məmurlarının təyinatını təsdiqlətməsini çətinləşdirəcək.
Nəzəri baxımdan Nümayəndələr Palatası prezidentə qarşı yenidən impiçment proseduruna başlaya bilər. Lakin bu, Trampın avtomatik olaraq vəzifəsindən uzaqlaşdırılması demək deyil. Bunun üçün Senatda üçdəiki səs çoxluğu tələb olunur.
Digər tərəfdən, Demokratların da səlahiyyətləri məhdudiyyətsiz deyil.
Tramp prezident vetosu hüququnu saxlayır. Senatda isə bir çox qanun layihəsinin irəliləməsi üçün 60 senatorun dəstəyi tələb olunur.
Ona görə də qarşıdakı iki il ABŞ-də davamlı siyasi mübarizə, mürəkkəb danışıqlar və kompromis axtarışları ilə yadda qala bilər.
ABŞ-nin xarici siyasəti necə dəyişə bilər?
Seçkilərin nəticələri məhz bu sahədə Amerikanın sərhədlərindən çox uzaqlarda hiss oluna bilər.
ABŞ prezidenti diplomatiya, beynəlxalq danışıqlar və silahlı qüvvələrə rəhbərlik məsələlərində geniş səlahiyyətlərini qoruyub saxlayır. Buna görə də Vaşinqtonun bütün xarici siyasətinin dərhal dəyişəcəyini gözləmək doğru olmaz.
Lakin Konqres dövlət xərclərinə nəzarət edir, hərbi və beynəlxalq proqramların maliyyələşdirilməsini təsdiqləyir, həmçinin sanksiya siyasətinə təsir göstərə bilir.
Demokratların çoxluğu İrana qarşı hərbi əməliyyatlara, silah tədarükünə və xarici siyasət məqsədilə ayrılan vəsaitlərin xərclənməsinə parlament nəzarətinin gücləndirilməsi ilə nəticələnə bilər.
Ukraynaya yardım, Avropa müttəfiqləri ilə münasibətlər, ticarət tarifləri və Yaxın Şərq siyasəti ətrafındakı müzakirələr də yeni məzmun ala bilər.
Ancaq Demokratların öz aralarında da bütün beynəlxalq məsələlər üzrə vahid mövqe yoxdur.
Buna görə Konqresdə çoxluğun dəyişməsi nə hansısa müharibənin avtomatik başa çatacağı, nə Ukraynaya yardımın mütləq artırılacağı, nə də ABŞ-nin ayrı-ayrı dövlətlərlə münasibətlərinin dərhal dəyişəcəyi anlamına gəlir.
Bəs bu proses Azərbaycana necə təsir edə bilər?
Azərbaycan da daxil olmaqla, Cənubi Qafqaz ölkələri üçün yeni siyasi şərait ilk növbədə ABŞ Konqresinin qərarlarını daha diqqətlə izləmək zərurəti yaradır.
Amerikalı qanunvericilərin Vaşinqtonun regional siyasətinə, xüsusilə maliyyə, sanksiyalar və beynəlxalq əməkdaşlıq məsələlərinə təsiri arta bilər.
Bununla belə, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması da daxil olmaqla, regionla bağlı əsas diplomatik təşəbbüslər yenə prezident administrasiyasının əlində qalacaq.
Başqa sözlə, ABŞ-nin Cənubi Qafqaz siyasətinin tamamilə dəyişəcəyini söyləmək üçün hələ tezdir. Amma Vaşinqton daxilində siyasi qərarların qəbulunun daha mürəkkəb prosesə çevriləcəyi gözlənilir.
Bundan sonra nə olacaq?
Konqresin yeni tərkibi 2027-ci ilin yanvarında fəaliyyətə başlayacaq. Növbəti prezident seçkilərinə isə iki il qalacaq.
Donald Tramp üçün səsvermənin nəticələri onun partiyasının eyni vaxtda həm Ağ Evə, həm də Konqresin hər iki palatasına nəzarət etdiyi dövrün başa çatması deməkdir.
Demokratlar isə dövlət siyasətinə daha fəal təsir göstərmək və eyni zamanda seçicilərə ölkədə yığılıb qalan problemlərin həlli üçün real alternativ təklif edə bildiklərini sübut etmək imkanı qazanıblar.
