Azərbaycan həndbolu sistemli çöküşün astanasındadır. Əgər yaxın vaxtlara qədər söhbət maliyyə çətinliklərindən gedirdisə, indi artıq ölkədə bu idman növünün mövcudluğu belə sual altındadır.
İdman.Biz xəbər verir ki, növbəti müzakirəyə səbəb uzun illər ərzində milli komandaların, klubların, uşaq və yeniyetmə komandalarının məşq etdiyi "ABU Arena" ətrafında yaranmış vəziyyət olub. Həndbolçular uzun illər onlar üçün ikinci ev olan idman zalından faktiki olaraq istifadə imkanını itirdikdən sonra oyunçular və valideynlər kompleksin qarşısına toplaşıblar.
Lakin bu hekayə "ABU Arena"nın qapılarının bağlanması ilə başlamayıb. Böhran çoxdan yetişirdi. Son aylarda baş verən hadisələr isə federasiyanın illər ərzində qurduğu sistemin nə qədər dayanıqsız olduğunu göstərdi.
İdman.Biz-in əldə etdiyi məlumata görə, Azərbaycan Həndbol Federasiyasının prezidenti Saleh Məmmədov bu ilin fevralında, daha dəqiq desək, fevralın 6-da Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri vəzifəsindən azad edildikdən sonra faktiki olaraq federasiyanın işlərindən kənarlaşmağa başlayıb. Məlumata görə, o zaman federasiya əməkdaşlarına Azərbaycan həndbolunun saxlanılması üçün bundan sonra maliyyə vəsaiti ayırmayacağını bildirib.
Bu qərarın nəticələri idmançılar və federasiya əməkdaşları tərəfindən bu gün də hiss olunur. Artıq yeddi aydır ki, həndbolçular, o cümlədən milli komandaların üzvləri, eləcə də federasiyanın əməkdaşları maaş almırlar. Həyatının böyük hissəsini bu idmana həsr etmiş bir çox insan üçün bu, artıq sadəcə peşə problemi deyil, gündəlik yaşayış məsələsinə çevrilib.
Bir çoxları başqa sahələrdə, hətta idmanla heç bir əlaqəsi olmayan işlərdə qazanc əldə etməyə məcbur olublar. Tam məşqlər və yarışlara hazırlıq əvəzinə idmançılar özlərini və ailələrini necə təmin edəcəkləri barədə düşünməli olurlar. Belə şəraitdə idman inkişafından, milli komandaların uzunmüddətli hazırlığından və ehtiyat heyətin yetişdirilməsindən danışmaq mümkün deyil.
Ölkədəki həndbol klublarının əhəmiyyətli hissəsi faktiki olaraq federasiyanın maliyyə dəstəyindən asılı olduğundan, yaz aylarında Azərbaycan çempionatı yarımçıq dayandırılıb. Klubların təxminən 90 faizi məhz bu maliyyə mənbəyindən asılı vəziyyətdə idi. Bu mənbə aradan qalxan kimi, demək olar ki, bütün sistem çöküb. Nəticədə 2025/26 mövsümü başa çatdırılmayıb. Azərbaycan Kubokunun yarımfinal və final oyunları da keçirilməyib.
Hazırda ölkədə fəaliyyətini davam etdirən yeganə klub "Kür"dür. 2026/27 mövsümündə avrokuboklarda Azərbaycanı onun kişi və qadın komandaları təmsil edəcək. Gənclər və İdman Nazirliyinin dəstəyi ilə yaradılan Mingəçevirin "Kür" klubu hazırda ümumi mənzərədə faktiki olaraq istisnadır.
Bu nümunə son illərdə yol verilən əsas idarəetmə səhvlərindən birinin nədən ibarət olduğunu aydın şəkildə göstərir. Federasiya klubların bir neçə maliyyə mənbəyinə malik olduğu və maliyyə zərbəsinə heç olmasa müvəqqəti şəkildə tab gətirə bildiyi dayanıqlı klub sistemi yarada bilməyib.
Federasiyanın dəstəyi, xüsusilə inkişaf mərhələsində olan idman növü üçün vacibdir. Lakin demək olar ki, bütün klublar üçün yeganə dayaq məhz bu olmamalıdır. Regional tərəfdaşlar, özəl sponsorlar, uzunmüddətli müqavilələr, kommersiya proqramları və klubların öz gəlirləri ən azı müəyyən maliyyə ehtiyatı yarada bilərdi. Bunun əvəzinə elə bir model formalaşıb ki, bütöv bir çempionatın taleyi bir şəxsin maliyyə imkanlarından və qərarlarından asılı vəziyyətə düşüb.
Məhz burada federasiya rəhbərliyinə əsas sual yaranır: demək olar ki, on il ərzində həndbolun belə kövrək sistemdən asılılığını aradan qaldırmaq üçün nə edilib? Maliyyələşmənin dayandırılması ehtimalına qarşı niyə alternativ hazırlanmayıb? Böhranın ilk əlamətləri ortaya çıxandan sonra heç olmasa yarışları, məşqçi kadrlarını və uşaq bölmələrini qoruyub saxlamağa imkan verən aydın antiböhran planı niyə ortaya qoyulmayıb?
Maliyyə vəziyyətinin dəyişməsi bütöv bir idman növünün avtomatik olaraq fəaliyyətini dayandırması ilə nəticələnməməlidir. İdman idarəçiliyinin əsas vəzifələrindən biri məhz əlverişli olmayan illərdə də işləyə biləcək sistem yaratmaqdır.
"ABU Arena" təhlükəsi
Ayrıca və bəlkə də ən ağrılı mövzulardan biri "ABU Arena"dır. Bu kompleks onilliklər ərzində Azərbaycan həndbolunun əsas mərkəzlərindən biri olub. Burada milli komandalar məşq edib, klubların, uşaq və yeniyetmə komandalarının məşqləri keçirilib. Bir çox idmançı üçün bu məkan ilk məşqləri, qələbələri, məğlubiyyətləri və bütövlükdə idman həyatı ilə bağlı xatirələri özündə birləşdirir.
İdman.Biz-in məlumatına görə, zalın icarəsi federasiyaya ayda 18 min manata başa gəlirdi. Bakıdakı bu miqyasda idman obyekti üçün həmin məbləğ ödənilməsi mümkün olmayan bir rəqəm deyil. Lakin federasiya icarə öhdəliklərini yerinə yetirməyi dayandırıb və nəticədə həndbolçular adət etdikləri bazadan istifadə imkanını itiriblər.
Burada obyekt sahibinin mövqeyini də anlamaq vacibdir: icarəçi ödəniş etmirsə, sahibkar həmin məkandan istifadə üçün başqa variantlar axtarmaq hüququna malikdir. Buna görə də məsələ obyekt sahibinin zalı sonsuza qədər pulsuz təqdim etməli deyil. Əsas sual budur ki, necə oldu ki, federasiyanın uzun illər ərzində istifadə etdiyi məşq bazası maliyyə probleminə görə itirildi?
Üstəlik, əldə etdiyimiz məlumata görə, kompleks boş qalmayacaq. Artıq yeni icarəçisi var və o, burada təmir işləri apararaq padel-tennisi inkişaf etdirmək niyyətindədir. Bu isə məsələnin sadəcə müvəqqəti bağlanmış qapıdan ibarət olmadığını göstərir. Yəni borc ödənildikdən sonra zalın əvvəlki qaydada istifadəyə verilməsi mümkün olmaya bilər. Əgər obyekt başqa idman növü üçün yenidən qurularsa, onu əvvəlki təyinatına qaytarmaq daha çətin olacaq. Bir qədər də vaxt keçsə, Azərbaycan həndbolunun tarixi məkanı birdəfəlik itirilə bilər.
Azərbaycan həndbolunun zəngin tarixi
Baş verənlər Azərbaycan həndbolunun zəngin tarixi fonunda xüsusilə narahatedici görünür. Bu idman növü dünya həndboluna Azərbaycanın üç olimpiya çempionunu - Rəfiqə Şabanovanı, Lyudmila Şubinanı, və Larisa Savkinanı bəxş edib. Onların SSRİ yığmasının heyətində qazandıqları qələbələr Azərbaycanın idman irsinin bir hissəsi olaraq qalır.
Müasir tarixdə Azərbaycanın qadınlardan ibarət həndbol millisi 2017-ci ildə Bakıda keçirilən İslam Həmrəyliyi Oyunlarında qızıl, 2021-ci ildə isə gümüş medal qazanıb. Azərbaycan həndbolunun klub səviyyəsində də diqqətçəkən səhifələri olub. Qadınlardan ibarət "ABU" komandası Avropa turnirlərində ölkəni layiqincə təmsil edib, avrokuboklarda mərhələlər keçib və ciddi rəqiblərlə qarşılaşıb.
Bu gün isə əsas sual artıq komandanın nə vaxt yenidən medal qazanacağı deyil. Əsas məsələ budur: hazırkı idmançılar başqa işlərə gedirsə, klublar fəaliyyətini dayandırırsa, uşaqlar isə məşq etmək üçün meydançasız qalırsa, bir neçə ildən sonra həndbolla kim məşğul olacaq?
Otüstü hokkey nümunəsi
Yeri gəlmişkən, Azərbaycan idmanı artıq buna bənzər hadisə ilə üzləşib. Ölkədə ciddi ənənələri olan otüstü hokkey hazırda unudulmuş vəziyyətdədir. Halbuki nisbətən yaxın keçmişdə Azərbaycanın qadınlardan ibarət millisi Avropa səviyyəsində rəqabət apara bilirdi.
2005-ci ildə komanda Avropa çempionatının ikinci divizionunda qalib gəlib, 2007-ci ildə isə ən güclü divizionda beşinci yeri tutub. Azərbaycan hokkeyçiləri iki dəfə Olimpiya Oyunlarına vəsiqə qazanmağa çox yaxın olublar.
Elə görünürdü ki, bu idman növünün inkişafı üçün hər şey var: ənənələr, peşəkar məşqçilər, beynəlxalq təcrübə və güclü komandalarla rəqabət aparmağa qadir oyunçular. Lakin daha sonra maliyyə problemləri başladı. 2015-ci ildə federasiya ciddi çətinliklərlə üzləşdi, 2016-cı ildə isə Beynəlxalq Otüstü Hokkey Federasiyasından kənarlaşdırıldı. Daha sonra yerli federasiya fəaliyyətini dayandırdı.
Bir neçə il sonra KİV-lər işsiz qalan və özlərinə başqa sahələrdə yer axtarmağa məcbur olan keçmiş məşqçilər və idmançılar barədə yazırdı. Xokkeylə məşğul olan uşaqlar məşqləri davam etdirmək imkanını itirdilər, illər ərzində toplanmış təcrübə isə faktiki olaraq istifadəsiz qaldı.
Bu, sadəcə tarixi müqayisə deyil. Bu, xəbərdarlıqdır. İdman növü bir gündə yoxa çıxmır. Əvvəlcə maliyyələşmə azalır, sonra yarış təqvimi pozulur, klublar bağlanır, məşqçilər və idmançılar gedirlər. Bundan sonra uşaq ehtiyatı da yox olur. Bir neçə ildən sonra hər şeyi bərpa etmək istəyəndə isə məlum olur ki, demək olar, hər şeyə yenidən sıfırdan başlamaq lazımdır. Bu gün Azərbaycan həndbolu eyni ssenariyə təhlükəli şəkildə yaxınlaşıb.
Həndbolun itirilməsi yalnız idman problemi deyil
Həndbolun itirilməsi ölkə üçün medal siyahısında daha bir idman növünün olmamasından qat-qat ciddi problem olardı. Komanda idman növləri, xüsusilə müasir rəqəmsal dövrdə, mühüm sosial və tərbiyəvi funksiyanı yerinə yetirir.
Hazırda uşaqlar getdikcə daha çox ekranlar, sosial şəbəkələr və virtual məkanlar vasitəsilə ünsiyyət qururlar. Bununla yanaşı, canlı ünsiyyət, razılığa gəlmək, birlikdə qərar qəbul etmək və başqaları qarşısında məsuliyyət daşımaq kimi bacarıqlar hələ də vacib olaraq qalır. Bunları rəqəmsal ünsiyyətlə tam şəkildə əvəz etmək mümkün deyil.
Komanda idmanı uşağa kollektivin bir hissəsi olmağı öyrədir. Burada yalnız öz bacarıqlarını göstərmək deyil, həm də tərəfdaşa güvənmək, ona kömək etmək, məğlubiyyəti qəbul etmək, rəqibə hörmətlə yanaşmaq və ümumi nəticənin hər bir oyunçudan asılı olduğunu başa düşmək lazımdır. Həndbol dinamikası, daimi qarşılıqlı əlaqə və tez qərar qəbul etmək zərurəti ilə bu keyfiyyətlərin inkişafına xüsusilə yaxşı imkan yaradır.
Bir çox uşaq üçün idman bölməsi xarakterin formalaşdığı, dostların qazandığı və komandaya aid olmaq hissinin yarandığı məkandır. Yeniyetmələr üçün isə bu, enerjini konkret məqsədə yönəltmək, intizam öyrənmək və böyük yaşlı məşqçilərdən dəstək almaq mümkün olan sağlam mühitdir.
Məhz buna görə komanda idman növlərinin inkişafına yalnız peşəkar idmançıların hazırlanması məsələsi kimi deyil, gənc nəslə strateji investisiya kimi yanaşmaq lazımdır. Belə sistemi itirmək asandır. Onu məşqçilərlə, ənənələrlə, valideynlərin etimadı və uşaqların marağı ilə birlikdə yenidən qurmaq isə daha çətindir.
Sistemli həll tələb olunur
Bu gün Azərbaycan həndboluna növbəti müvəqqəti xilas yolu deyil, tam və sistemli həll lazımdır. İdmançılara və federasiya əməkdaşlarına ödənişlər bərpa edilməli, milli komandalar və uşaq komandaları üçün məşq bazası təmin olunmalı, çempionat yenidən başlamalı və klublar üçün aydın maliyyə modeli yaradılmalıdır.
Lakin demək olar ki, on il ərzində federasiyaya rəhbərlik zamanı bir şəxsin maliyyə imkanlarından asılı olmayan sistemin niyə yaradılmadığını da araşdırmaq vacibdir. Klublar niyə yeganə maliyyə mənbəyindən bu qədər asılı vəziyyətə düşdü? İdmançıları və məşqçiləri qorumaq üçün niyə mexanizmlər yaradılmadı?
İdman növünün inkişafı üçün məsuliyyət maliyyə çətinlikləri yarandığı anda başa çatmır. Məhz böhran zamanı rəhbərliyin nə qədər effektiv işlədiyi və təşkilatın gələcək üçün strategiyasının olub-olmadığı üzə çıxır.
Bu gün Azərbaycan həndbolunu hələ də qorumaq mümkündür. Lakin zaman onun əleyhinə işləyir. Maaşsız qalan hər ay yeni insanların idmandan getməsinə səbəb olur. Məşqsiz keçən hər həftə gənc oyunçuları arzularından uzaqlaşdırır. Bağlanan hər klub isə illər ərzində qurulmuş sistemin daha bir hissəsinin itirilməsi deməkdir.
Hazırda mənzərə olduqca sərtdir: həndbolçular zalsız, klublar dəstəksiz, çempionat yarımçıq, federasiya isə işlək strategiyasız qalıb.
Azərbaycan əvvəllər ənənələrinə və Olimpiya arzusuna baxmayaraq, otüstü xokkeyi itirib. İndi isə həmin tarixçənin həndbolda təkrarlanması real təhlükədir.
Əgər bu gün dağıntını dayandıra biləcək qərar qəbul olunmasa, sabah məlum ola bilər ki, xilas etmək üçün demək olar, heç nə qalmayıb.
O zaman sual belə səslənməyəcək: "Azərbaycan həndbolunu necə xilas etmək olar?"
Daha qorxulu sual veriləcək:
"Biz onun yox olmasına niyə imkan verdik?"
